Źródło sprężonego powietrza medycznego — czego wymaga PN-EN ISO 7396-1, punkt po punkcie
Sprężarkownia powietrza medycznego nie jest kotłownią z lepszym filtrem. PN-EN ISO 7396-1:2016-07 opisuje jej strukturę jako wymaganie, nie jako dobrą praktykę — i większość sporów na budowie bierze się z tego, że ktoś przeczytał „powinien" jako „warto".
„Powinien" w normie znaczy „ma być" — i to jest punkt wyjścia
W polskich wersjach Norm Europejskich słowo „powinien / powinny" jest tłumaczeniem angielskiego shall i wyraża wymaganie obligatoryjne. Nie jest sugestią ani zaleceniem.
Rozróżnienie jest trzystopniowe i przesądza o tym, co wolno negocjować w projekcie:
- „powinien" = shall — wymaganie. Element ma być zastosowany.
- „może" = may — dopuszczenie. Opcja do wyboru.
- „zaleca się" = should — zalecenie.
- UWAGI oraz załączniki informacyjne nie zawierają wymagań — opisują typowe rozwiązania.
Konsekwencja jest praktyczna: jeżeli wykonawca argumentuje, że „norma tylko zaleca dwa osuszacze", warto sprawdzić, czy odnosi się do punktu normatywnego, czy do UWAGI.
Trzy źródła zasilania, nie dwa
Źródło sprężonego powietrza medycznego ma mieć co najmniej trzy źródła zasilania, w tym co najmniej jeden zespół sprężarkowy — pkt 5.5.2.5, wymaganie (shall).
Do tego dochodzi warunek wydajnościowy, który bywa pomijany w doborze: przepływ obliczeniowy ma być zapewniony przy niedziałających dowolnych dwóch źródłach. Nie przy jednym. Przy dwóch.
Sam system zasilający może być systemem butlowym (5.3), systemem ze sprężarkami (5.5.2), systemem z zespołem mieszającym (5.5.3) albo ich kombinacją — pkt 5.5.1.1.
Dwa układy oczyszczające to wymaganie, nie wariant
Jeżeli co najmniej dwa źródła zasilania stanowią zespoły sprężarek, mają być przewidziane co najmniej dwa układy oczyszczające — pkt 5.5.2.5, wymaganie (shall).
W typowej sprężarkowni szpitalnej z dwoma lub trzema zespołami sprężarkowymi zastosowanie dwóch osuszaczy wraz z pozostałym wyposażeniem układu oczyszczającego jest więc obligatoryjne. Nie jest to podniesienie standardu ponad normę ani „rozwiązanie premium" — to spełnienie wymagania.
Norma dodaje warunek serwisowy: przy dwóch lub więcej układach oczyszczających ma istnieć możliwość oddzielnej konserwacji ich elementów (5.5.2.9), a bezpośrednio za układami oczyszczającymi ma znajdować się punkt poboru próbek z zaworem odcinającym (5.5.2.10).
Zbiorniki buforowe za osuszaczami — sekwencja G → H → I
Zabudowa zbiorników buforowych za układami oczyszczającymi jest aranżacją odwzorowaną wprost na schematach Załącznika A normy. Na Rysunkach A.5–A.10 zbiornik (oznaczenie I wg Tablicy A.2) jest konsekwentnie usytuowany poniżej układu oczyszczającego (oznaczenie H), w sekwencji przepływu zespół sprężarkowy (G) → układ oczyszczający (H) → zbiornik (I).
To rozwiązanie odniesienia, a nie opcja dopuszczona wyjątkowo. Analizowana w praktyce konfiguracja z dwoma osuszaczami odpowiada UWAGA 2 lit. b) albo c) do pkt 5.5.2.5 oraz Rysunkom A.7 i A.9.
Same zbiorniki mają być zgodne z EN 286-1 (lub odpowiadającymi normami krajowymi) i wyposażone w zawory odcinające, automatyczne odprowadzanie fazy ciekłej, manometr oraz ciśnieniowy zawór nadmiarowy — pkt 5.5.2.7 i 5.5.2.8, wymaganie (shall).
Kompletne wyposażenie sprężarkowni — wymagania obligatoryjne
Poniżej wyłącznie postanowienia o charakterze wymagania (shall). Elementy opisane w UWAGACH (typowy skład zespołu sprężarkowego i układu oczyszczającego) mają charakter informacyjny i celowo ich tu nie zestawiono.
| Element | Wymaganie | Punkt normy |
|---|---|---|
| Czerpnia powietrza z filtrem wlotowym | Usytuowana tam, gdzie występują minimalne zanieczyszczenia; zabezpieczona przed owadami, zanieczyszczeniami i wodą, z uwzględnieniem kierunków wiatrów | 5.5.2.12 |
| Zespoły sprężarkowe | Co najmniej trzy źródła zasilania, w tym co najmniej jeden zespół sprężarkowy; przepływ obliczeniowy przy dwóch niedziałających źródłach | 5.5.2.5 |
| Zawory zwrotne i odcinające każdej sprężarki | Zapobieganie przepływowi wstecznemu przez wyłączone urządzenia; odcinanie od rurociągu i pozostałych sprężarek | 5.5.2.5 |
| Zabezpieczenie przed przegrzaniem | Ochrona każdej sprężarki oraz środki przeciw przedostawaniu się związków toksycznych do rurociągu | 5.5.2.5 |
| Dwa układy oczyszczające | Przy co najmniej dwóch źródłach z zespołami sprężarek; możliwość oddzielnej konserwacji elementów | 5.5.2.5, 5.5.2.9 |
| Czystość cząstek stałych | Zgodność z ISO 8573-1:2010, Tablica 2, klasa 2 — z dowodem zgodności od producenta | 5.5.2.2 |
| Czujnik punktu rosy z alarmem | Podłączony do rurociągu za wszystkimi układami oczyszczania | 5.5.2.5 |
| Czujnik CO z systemem alarmowym | Co najmniej jeden, na rurociągu poniżej wszystkich układów oczyszczających | 5.5.2.5 |
| Zbiorniki buforowe | Zgodne z EN 286-1; zawory odcinające, automatyczne odprowadzanie fazy ciekłej, manometr, zawór nadmiarowy; oddzielna konserwacja każdego zbiornika | 5.5.2.7, 5.5.2.8 |
| Sampling point | Z zaworem odcinającym, bezpośrednio za układem(-ami) oczyszczającym(-i) | 5.5.2.10 |
| Dwa reduktory ciśnienia | Zamontowane na stałe; każdy zapewnia pełny przepływ obliczeniowy | 5.5.2.13 |
| System sterowania sprężarek | Awaria jednej sprężarki bez wpływu na pozostałe; ciągłość zasilania przy awarii układu sterowania | 5.5.2.11 |
| Środki antywibracyjne | Przeciwdziałanie przenoszeniu drgań między sprężarkami a rurociągiem | 5.5.2.14 |
| Awaryjne zasilanie elektryczne | Wszystkie sprężarki podłączone do zasilania awaryjnego | 5.5.1.5 |
| Instalacja wykrywania pożaru | W pomieszczeniach systemów zasilających | 5.8.2 |
| Odprowadzenie kondensatu | Sprężarki wyposażone w instalacje odprowadzające wodę | 5.8.2 |
| Systemy monitorujące i alarmowe | Alarmy eksploatacyjne i awaryjne alarmy eksploatacyjne; projekt wg IEC 60601-1-8 | rozdz. 6 |
Rezerwa ma stać poza sprężarkownią — i to jest wymaganie przeciwpożarowe
Norma rozróżnia trzy role w definicjach rozdziału 3: źródło główne zasila rurociąg w stanie normalnym (3.51), źródło pomocnicze przejmuje zasilanie przy wyczerpaniu lub awarii głównego (3.58), a źródło rezerwowe zasila rurociąg przy awarii lub wyczerpaniu zarówno głównego, jak i pomocniczego (3.54).
Z samej konstrukcji tych definicji wynika funkcja rezerwy jako ostatniej linii ciągłości — ma zadziałać dokładnie wtedy, gdy zawiodły oba pozostałe źródła, w tym w następstwie zdarzenia obejmującego pomieszczenia, w których te źródła stoją.
Norma przekłada to na wymaganie lokalizacyjne wprost: umiejscowienie rezerwowych źródeł zasilania ma umożliwiać dostęp do nich i ich użycie w przypadku pożaru wewnątrz pomieszczeń źródeł głównego i pomocniczego — pkt 5.2.3 lit. d). Rezerwa ma więc stać poza strefą sprężarkowni.
Dopełniają to wymagania pkt 5.8: butlowe źródło zasilania nie może znajdować się w tym samym pomieszczeniu co urządzenia z silnikami elektrycznymi — do których norma wprost zalicza sprężarki powietrza (5.8.1 lit. a) — ani z urządzeniami ze źródłem otwartego ognia (5.8.1 lit. b). UWAGA do 5.8.1 wskazuje ponadto, że przepisy krajowe mogą wymagać lokalizacji sprężarek w oddzielnych pomieszczeniach technicznych.
Czego ISO 7396-1 nie reguluje, a i tak obowiązuje
Zbiorniki ciśnieniowe mają własną ścieżkę zgodności, niezależną od ISO 7396-1. Zbiorniki wykonane wg EN 286-1 podlegają w UE dyrektywie 2014/29/UE (proste zbiorniki ciśnieniowe), a zbiorniki o parametrach wykraczających poza jej zakres — dyrektywie 2014/68/UE (PED). W Polsce podlegają dozorowi technicznemu UDT. Kwalifikację konkretnego zbiornika potwierdza się na podstawie jego dokumentacji, a nie na podstawie typu.
Poza tym norma przywołuje: ISO 8573-1:2010 (czystość cząstek stałych), IEC 60601-1-8 (systemy alarmowe) oraz ISO 14971 (zarządzanie ryzykiem, pkt 5.2.3).
Najczęściej zadawane pytania
Czy dwa osuszacze są obowiązkowe w każdej sprężarkowni?
Są obowiązkowe wszędzie tam, gdzie co najmniej dwa źródła zasilania stanowią zespoły sprężarek — a to typowa konfiguracja szpitalna. Podstawa: pkt 5.5.2.5, wymaganie (shall).
Czy zbiornik buforowy może stać przed osuszaczem?
Schematy Załącznika A konsekwentnie pokazują sekwencję G → H → I, czyli zbiornik za układem oczyszczającym, a UWAGA do pkt 5.5.2.8 odnosi się do położenia zbiornika. Rozstrzygnięcie dla konkretnej instalacji wymaga odniesienia do jej dokumentacji projektowej.
Czy rezerwę butlową wolno postawić w sprężarkowni?
Nie. Butlowe źródło zasilania nie może znajdować się w pomieszczeniu z urządzeniami wyposażonymi w silniki elektryczne, a norma zalicza do nich sprężarki powietrza — pkt 5.8.1 lit. a). Niezależnie od tego pkt 5.2.3 lit. d) wymaga dostępu do rezerwy w razie pożaru w pomieszczeniach źródeł głównego i pomocniczego.
Podstawa
- PN-EN ISO 7396-1:2016-07 — rozdz. 3 (definicje 3.51, 3.54, 3.58), pkt 5.1, 5.2.3–5.2.5, 5.5.1, 5.5.2, 5.8, rozdz. 6, Załącznik A (Tablice A.1 i A.2, Rysunki A.5–A.10), Załącznik I
- EN 286-1 — zbiorniki proste (powietrze/azot), przywołana w pkt 5.5.2.7
- ISO 8573-1:2010, Tablica 2, klasa 2 — przywołana w UWADZE do pkt 5.5.2.2
- IEC 60601-1-8 — systemy alarmowe, przywołana w rozdz. 6
- ISO 14971 — zarządzanie ryzykiem, przywołana w pkt 5.2.3
- Dyrektywy 2014/29/UE (SPVD) i 2014/68/UE (PED) oraz krajowe przepisy o dozorze technicznym (UDT)
Artykuł opracowano na podstawie opinii technicznej „Wymagana struktura źródła sprężonego powietrza medycznego wg PN-EN ISO 7396-1:2016-07" autorstwa Damiana Czyczyro — Dyrektora ds. instalacji gazów medycznych w INMED S.A., członka KT 284 PKN. Odesłania do punktów normy podano za tym opracowaniem; treści samej normy nie przytaczamy — jest ona dostępna wyłącznie na licencji PKN.
Szersze ujęcie eksploatacji, odbiorów i dokumentacji instalacji gazów medycznych zawiera przewodnik „Medical gases in practice. Volume 1" (GMWP) opracowany przez INMED S.A. — zamów przewodnik GMWP.